Chuyện chưa biết về người suýt bị thủ tiêu vì tìm ra “báu vật” sâm Ngọc Linh

Hành trình gian khổ tìm ra thảo dược quý bậc nhất thế giới

(Báo Chuyện đời – Ấn phẩm của báo Đất Việt – Số 38(172) phát hành ngày 27/05/2015)

Theo các nhà nghiên cứu, sâm Ngọc Linh là thứ thảo dược thuộc loại quý hiếm trên thế giới. Các kết quả nghiên cứu, phân tích thành phần đều chứng minh sâm Ngọc Linh có hàm lượng saponin tổng hợp cao hơn cả sâm Hàn Quốc, Triều Tiên, Trung Quốc. Thậm chí, những củ sâm hoang dã, sâm già, có hàm lượng saponon tổng hợp lên tới 35%, cao gấp 3 lần sâm Triều Tiên, Hàn Quốc. Ngoài ra, sâm Ngọc Linh còn có nhiều loại saponin và những hoạt chất đặc biệt mà không loại sâm nào trên thế giới có. Sâm Ngọc Linh quý như vậy, nhưng ít ai biết rằng, người phát hiện ra thứ thảo dược quý hiếm bậc nhất thế giới ấy, dược sĩ Đào Kim Long, đã từng suýt bị thủ tiêu, trong hành trình đi tìm báu vật của nước Việt.

anhbia1-copy

Khôi phục Nam y

Quanh co mãi ở làng Thượng Thụy (Phú Thượng, Tây Hồ, Hà Nội), rồi tôi cũng tìm thấy nhà dược sĩ Đào Kim Long. Khác với hình dung của tôi, rằng sẽ có rất nhiều bệnh nhân chầu chực để được khám bệnh, bốc thuốc, thì ngôi nhà cửa cuốn đóng im ỉm. Bấm chuông xong, thì thấy tiếng nói phát ra từ cái loa phía trên, hỏi tên khách. Một bà lão dáng người gầy còm, khuôn mặt phúc hậu mở cửa đón, dẫn tôi theo cầu thang máy lên tầng trên cùng của tòa nhà khang trang. Ngôi nhà rộng mênh mông, nhiều tầng, có cầu thang máy, nhưng chỉ có hai người già ở.

Cụ ông Đào Kim Long dáng người nhỏ, nhanh nhẹn, miệng cười tươi, rung rung bộ râu trắng xóa dài đến ngực ngồi ở căn phòng trên cùng đợi khách. Thấy tôi thắc mắc chuyện không thấy bệnh nhân đâu cả, cụ Long cười rung râu bảo: “Cả đời tớ khám, chữa bệnh cho hàng vạn người ở cả trăm quốc gia rồi, giờ là lúc tớ phải nghỉ ngơi chứ, sống được mấy nữa đâu. Lúc này, tớ chỉ chuyên tâm vào nghiên cứu các bài thuốc, phương pháp chữa bệnh ung thư, thứ bệnh mà tớ đã dành gần như cả đời, cả sự nghiệp của mình để nghiên cứu rồi. Bệnh nhân của tớ vẫn đông lắm, nhưng tớ chuyển hết cho các học trò của tớ. Tớ chỉ chữa bệnh vào các ngày thứ 3, thứ 6 và chủ nhật thôi, và chỉ nhận những ca khó. Các ngày khác nhất định không khám chữa bệnh.

Học trò cưng của tớ là cậu P.T.G, vừa tuyên bố chữa khỏi 5.000 bệnh nhân ung thư đấy. Không rõ cậu ấy lỡ miệng nói thế, hay phóng viên hiểu sai ý mà thổi lên, nhưng chuyện tớ và học trờ của tớ chữa khỏi bệnh ung thư là có thật, thậm chí rất nhiều. Chỉ có điều, công bố thông tin ấy vào lúc này là chưa hợp. Nền Nam y nước nhà dù rất mạnh cả ngàn năm qua, nhưng hiện thời nó lại đang yếu thế so với Tây y, nên thay đổi suy nghĩ của mọi người, đặc biệt là các bác sĩ Tây y, các nhà quản lý không phải dễ dàng. Tớ vẫn âm thầm nghiên cứu, tổng hợp tài liệu và công bố những chuyện kinh thiên động địa về nền Nam y nước nhà. Tớ làm không xong, thì sẽ có các học trò tiếp nối.”

Câu chuyện khôi phục Nam y, nền y học mà ông khẳng định là của người Việt, chứ không phải Đông y một cách chung chung, gồm cả Trung Quốc, là câu chuyện rất dài, nói không biết bao ngày mới hết. Tuy nhiên, qua đó cũng có thể hiểu tấm lòng, công sức của vị lương y già này với người bệnh.

Tôi cắt ngang dòng suy nghĩ của ông về những câu chuyện con người biết chữa bệnh từ thuở ăn lông ở lỗ, để chuyển qua đề tài về sâm Ngọc Linh. Dược sĩ Đào Kim Long chợt chưng hửng, nhưng rồi ông lại hào hứng hơn, khi câu chuyện bất tận về thứ thảo dược mà ông cho là quý nhất thế giới cuốn tâm trí ông theo.

Dược sĩ Đào Kim Long sinh ra trong một gia đình có truyền thống nghề thuốc. Tuy nhiên, chính bản thân ông lại là người chứng kiến cái chết dần mòn, đau đớn của người em gái, khi mới 16 tuổi, vì mắc bệnh tim. Nỗi đau ấy, khiến chàng trai Đào Kim Long muốn tiến xa hơn nữa trong việc tìm kiếm, mở rộng phương pháp trị bệnh, chứ không có bó hẹp trong những bài thuốc gia truyền có sẵn của đời trước, nên ông đã thi tuyển vào trường Đại học Dược. Học xong, ông được giữ lại trường làm giảng viên.

Năm 1970, đoàn công tác điều tra về cây thuốc miền Trung, do ông Vũ Đức Minh dẫn đầu, bị trực thăng Mỹ càn quét, xả đạn ở Phù Cát (Bình Định), hy sinh toàn bộ, nên Vụ 1, Bộ Y tế đã tìm người thay thế. Khi đó ông Đào Kim Long đang là giảng viên, là bí thư đoàn trường, có năng lực tốt về bộ môn thực vật, nên được cử vào miền Trung lập đoàn công tác mới để điều tra về cây thuốc. Trong thời gian làm giảng viên ở trường, ông Long có nhiều năm lăn lộn ở các tỉnh miền núi, đặc biệt là dãy Hoàng Liên Sơn để điều tra thực vật. Ông nghiên cứu rất sâu, kỹ về các loại sâm như vũ diệp sâm, tiết trúc sâm, một số loại tam thất và ngũ da bì gai…là những cây thuốc quý, chưa được biết đến nhiều.

Vào miền Trung tìm thuốc

Nhận nhiệm vụ, chàng trai Đào Kim Long lập tức bắt tay vào chuẩn bị hành trang cho một chuyến đi dài ngày. Sau hơn 1 tháng tập leo núi ở Hòa Bình, trang bị thêm kiến thức về địa thực vật, di cư và phân tán, ông lên đường luôn mà không quay về Hà Nội. Hành trang trên vai là 40kg trang thiết bị, trong đó chiếm 1/3 là các loại sách về thực vật. Từ Hòa Bình, cứ lang thang trên rừng, ông vượt qua Bắc Trường Sơn, đi vào tận Tây Trường Sơn, qua tất cả các đỉnh cao, dốc núi, rừng thẳm để tìm cây thuốc. Những cây thuốc quý, những loài thực vật chưa từng được biết đến cuốn hút ông, đưa bước chân ông vào đến tận Ngã ba Đông Dương ở Tây Nguyên.

Trong cuộc hành trình dọc Bắc Trường Sơn, đến tận Tây Trường Sơn, ông điều tra được tổng cộng 400 loài thảo dược quý và mới. Chuyến đi kéo dài gần 3 năm đã hoàn thành, nhưng ông không xin ra Bắc, mà xin Ban Dân y của Quân khu 5 cho tiếp tục điều tra ở Đông Trường Sơn, xuống các vùng Thăng Bình (Quảng Nam), Hoài Ân, Hoài Sơn (Bình Định), Ba Tơ (Quảng Ngãi). Sau này, sau 3 năm lăn lộn ở vùng Đông Trường Sơn, ông chép thêm được 400 loài thảo dược nữa vào nhật ký hành trình, nâng tổng số loài thảo dược mà ông nghiên cứu lên đến 800 loài.

Trước đó, sau gần 2 năm lang bạt ở Tây Trường Sơn, tháng 6/1972 ông tham gia báo cáo tại Hội nghị Dược liệu Quân khu 5 ở Trà My. Trong hội nghị đó, các nhà khoa học đã nói về việc tìm kiếm sâm ở Nam Trung bộ và Tây Nguyên. Nhiều người tỏ ra sốt ruột khi các nước như Trung Quốc, Triều Tiên, Hàn Quốc, Trung Quốc đều đã công bố phát hiện sâm, nhưng ở Việt Nam thì chưa tìm thấy sâm, chỉ mới phát hiện ra một số loại sâm kém giá trị ở miền núi phía Bắc. Thời điểm đó, ông Long chưa phát hiện được sâm ở miền Trung.

Trong bài phát biểu của mình tại hội nghị, ông Long nói: “Tôi đã đi dọc miền Trung, nhưng vẫn chưa tìm thấy sâm. Nếu Nhật Bản tìm thấy sâm, thì theo nguyên tắc lục địa trôi về phân bố thực vật, sâm có thể tìm thấy ở vùng Quảng Ninh. Tuy nhiên ở Quảng Ninh cũng không có sâm, dù phát hiện nhiều thực vật tương tự ở Nhật. Nếu miền Trung có sâm thì phải tìm ở núi Ngọc Lĩnh (theo dược sĩ Đào Kim Long, thời diểm đó, núi Ngọc Linh có tên là Ngọc Lĩnh), bởi Ngọc Lĩnh là núi tổ của Trường Sơn, cao nhất dãy Trường Sơn. Nếu có sâm ở đỉnh núi này, thì nó sẽ phân lưu đi các hướng đông, tây, nam. Còn theo nguyên tắc địa lý, thì ở khu vực này không thể có loài sâm của Nhật Bản, Hàn Quốc…”

Hành trình gian khổ

Sau bài phát biểu ở Hội nghị Dược liệu Quân khu 5, lãnh đạo Khu ủy đã gọi dược sĩ Long đến trao đổi và yêu cầu ông dẫn đầu đoàn cán bộ điều tra thực vật lên núi Ngọc Linh tìm kiếm nhân sâm ngay trong tháng 6/1972. Tuy nhiên, phải đến tháng 10 năm đó, dược sĩ Đào Kim Long mới thành lập được đoàn cán bộ để lên núi Ngọc Linh. Đoàn cán bộ có 4 người, ngoài ông còn có Nguyễn Bá Hoạt (học trò của ông Long), Nguyễn Châu Giang(sinh viên trường đại học Dược) và Trần Thanh Dân (dược sĩ Khu 5).

Sau nhiều ngày cuốc bộ, lang thang trong rừng nghiên cứu, ghi chép thực vật, thì đoàn cắt qua núi Ngọc Linh, đến tận KonTum. Ông Long chỉ nhớ rằng, chuyến đi bộ luồn rừng đó kéo dài gần 4 tháng, bởi khi đến KonTum thì đã là Tết Nguyên đán. Mặc dù 4 tháng lục tìm ở trên núi Ngọc Linh, phát hiện ra vô số thực vật đặc hữu, nhưng loài sâm vẫn như bóng chim tăm cá.

Khi đang ăn Tết, thì ở Đắk Tô xảy ra dịch bệnh, nên đoàn công tác đã nhận lệnh đi chống dịch ở Đắk Tô, Tân Cảnh, là căn cứ quân sự của chính quyền miền Nam vừa mới được giải phóng. Chống dịch chừng 1 tháng, khi dịch bệnh đã cơ bản được kiểm soát, thì nhóm điều tra thảo dược nhận lệnh quay về Ngọc Linh tiếp tục tìm kiếm sâm. Thời điểm đó, sâm Hàn Quốc, Nhật Bản, Triều Tiên được coi là thần dược, nên lãnh đạo Quân khu 5 rất coi trọng, mong muốn tìm được sâm để chữa bệnh, bồi bổ cho quân đội, thương bệnh binh.

Theo nghiên cứu của dược sĩ Đào Kim Long, thì mùa xuân là mùa nhiều loài sâm ra hoa, tìm kiếm vào thời điểm đầu năm rất phù hợp nên nhóm điều tra thực vật lập tức lên đường. Đoàn cán bộ điều tra dược liệu tìm kiếm địa danh H88 của Kontum theo lời mời của ông Đinh Kim Loan. Ông Long chưa hiểu ông Loan mời đến đây để làm gì, nhưng ông cứ nhận lời mời. Đến nơi, mới biết ông Loan tập hợp các già làng, trưởng bản của bản Đắk Rơ Man, để nghe các cán bộ, dược sĩ phổ biến về cây thuốc, cách chữa bệnh, nâng cao nhận thức của đồng bào. Trên vùng đất này heo hút giữa rừng già, thảo dược rất nhiều, nhưng đồng bào không biết sử dụng, nên sự xuất hiện của các dược sĩ chẳng khác gì… “người giời”. Họ rất trân trọng, muốn được chỉ dẫn tận tình những bài thuốc chữa bệnh.

Hôm đó ông Đào Kim Long đến sớm, đi vòng quanh bản, rồi vào nhà trưởng bản chơi. Ông trưởng bản Đắk Rơ Man khi đó đã 72 tuổi. Trong nhà có rất nhiều rượu, toàn rượu báng, đựng trong những ống lồ ô dựng cao chất ngất. Ông trưởng bản rót một bát lớn mời ông Long uống. Sau khi uống cạn bát rượu thì ông này mới đầu vào chuyện. Trưởng bản bảo rằng, hồi kháng chiến có rất nhiều bộ đội ở Hà Nội vào và kết nghĩa anh em với trưởng bản, nên ông Long từ “bản Hà Nội” vào thì cũng coi như anh em và đề nghị kết nghĩa anh em. Uống hết bát rượu với trưởng bản, thì vợ, con, cháu kéo nhau cả đàn ra xếp hàng để uống với em kết nghĩa của trưởng bản. Uống hết lượt thì ông Long say, gia đình phải khiêng ra nhà rông (nhà chung của bản) để ông Long ngủ. Sớm hôm sau, hội nghị diễn ra, già làng có mặt đông đủ, nhưng ông Long vẫn ngủ, mà không ai dám gọi. Trưởng bản vào gọi, ông Long mới dậy được.

Nói chuyện về cây thuốc suốt một ngày, thì đoàn di chuyển sang làng Mô Da. Ngôi làng mang tên một nhạc sĩ nổi tiếng mà cực kỳ bẩn thỉu, người và thú sống chung, đủ thứ mùi bốc lên kinh khủng. Từ làng Mô Da đoàn dự kiến sẽ chinh phục đỉnh Ngọc Linh, nhưng đi khắp làng cũng không thuê nổi người dẫn đường. Hỏi han mãi ông Long mới biết lý do khá buồn cười. Trước đó rất lâu, người Pháp đã đến ngôi làng này thuê dân dẫn đường, vác đồ, khiêng cáng khi quan Pháp lên núi Ngọc Linh. Nhóm này đang đi thì gặp bò tót. Ông quan Pháp giương súng bắn. Vì dùng súng hỏa mai, nên khi nổ súng phụt lửa ra phía sau. Ngọn lửa đã làm mù mắt một người làng Mô Da. Từ đó, người làng Mô Da rất sợ những người lạ và đặc biệt là lại mang theo súng, nên dù có trả bao nhiêu tiền họ cũng nhất định không dẫn đường. Dù ông Long giải thích đây là người Việt, là các thầy thuốc, họ vẫn lắc đầu. Đúng lúc loanh quanh ở bản Mô Da tìm người dẫn đường, thì ông Trần Thanh Dân bị phù chân, không đi nổi. Nghe tin đó, Ban Dân y tỉnh Kon Tum đã bổ sung thêm dược tá Nguyễn Thị Lê vừa đưa đường, vừa học thêm cây thuốc phục vụ tỉnh.

Dược sĩ Đào Kim Long đã chia đoàn làm đôi. Một nhóm gồm ông Hoạt và ông Dân đi dưới chân núi, nhóm do ông Long dẫn đầu (gồm bà Lê, ông Giang) trèo lên đỉnh Ngọc Linh. Đường lên đỉnh Ngọc Linh khi đó quả thực kinh hoàng. Núi cao dựng ngược, không có đường đi, cứ lọ mọ trong rừng cùng chiếc bản đồ pháo binh. Dược sĩ Long dáng người nhỏ thó, nặng chừng 40kg, nhưng lúc nào cũng cõng trên vai 40kg thiết bị, đồ ăn, lại kèm thêm khẩu AK trước ngực. Thời điểm đó, biệt kích, phỉ trong rừng rất nhiều, nên tất cả mọi người đều phải mang theo súng để sẵn sàng chiến đấu.

Rơi nước mắt khi thấy “báu vật đất trời”

Sau một tháng lang thang trong rừng Ngọc Linh, mới đến độ cao 1.800m thì hết gạo. Nếu không kiếm được đồ ăn trong rừng thì chỉ có nước chết đói. Đang tính toán có nên quay lại hay không, thì cậu sinh viên Nguyễn Châu Giang cầm đến một thân cây gồm đủ lá, hoa và hỏi thầy: “Đây là cây gì hả thầy?”. Nhìn thân cây mảnh khảnh, những chiếc lá mềm mại xanh thẫm với khóm hoa trắng li ti đã đậu quả ở cuống, dược sĩ Đào Kim Long như chết lặng. Ông bần thần mất mấy giây, rồi mới hỏi lại cậu học trò: “Ở đâu đấy?”. Cậu học trò Nguyễn Châu Giang bảo: “Ở phía sau”. Ông hỏi tiếp: “Gần không?”, “Gần thôi”, ông Giang tiếp lời.

Ông Long dùng chiếc dao găm giắt ở lưng đào một vũng rất rộng quanh gốc cây mà học trò Giang vừa bẻ gãy thân. Ông cẩn thận, kiên trì đánh thành một cái bồng to bằng miệng chiếc thúng loại nhỏ. Bê bồng lên, ông dùng đoạn gỗ gõ nhẹ để đất tơi dần, bở ra. Ông cẩn thận, tỉ mẩn từng chút, nhằm giữ lại nguyên xi từng cái rễ bé như sợi tóc. Khi thứ củ kỳ lạ, sằn sẹo từng đốt hiện ra, dược sĩ Long mới ghé vào tai cậu học trò nói nhỏ: “Sâm đấy!”. Sở dĩ ông nói nhỏ là để bà Lê, người địa phương, không biết, sợ thông tin lộ ra ngoài.

Dược sĩ Đào Kim Long lấy chiếc khăn trắng tinh, mà ông chưa dùng lần nào trải ra đất. Ông đặt củ sâm lên chiếc khăn, rồi lấy máy ảnh chụp lia lịa, đủ các góc độ. Sau này, ông Long không hề nhớ những diễn biến, cảm xúc khi lần đầu tiên phát hiện ra củ sâm trên đỉnh Ngọc Linh. Niềm hạnh phúc, vui sướng quá lớn lao, mọi tâm trí của ông đều cuốn vào củ sâm ấy, nên ông không nhớ gì cả. Cậu học trò Nguyễn Châu Giang sau này kể lại rằng, khi đó thấy ông Long như bị củ sâm thôi miên, hớp mất hồn vía. Lúc ông Long nâng củ sâm đặt vào chiếc khăn trắng trải giữa rừng, nước mắt ông ứ đầy mi, rồi nhỏ xuống vài giọt.

Xem sâm ngọc linh giá bao nhiêu, tác dụng của sâm ngọc linh hay sâm ngọc linh ngâm mật ong và nhiều bài bổ ích hãy bấm tại đây.